Να γνωρίσουμε τα χωριά της Βορείου Ηπείρου: το Λαζάτι

Το Λαζάτι εκτείνεται σ’ ένα λόφο σε υψόμετρο 290 μ. γύρω στα 14 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά των Αγ. Σαράντα. Τα βόρεια μέρη του η Γκερμπενίτσα και η Κάναλη συνορεύουν με τη Δίβρη. Διαμέσου του Σελώματος ανατολικά με τη Γράβα και Κομμάτι, το Ανήλιο με τον Παντελέημονα, τη Μπουζάνα, νότια με τη Λιβαδειά και δυτικά με τα Καλύβια και το Καλτσάτι.

Στη Ράχη και τον Κάτω μαχαλά είναι τοποθετημένα τα σπίτια του.

Ήταν αρχαίος οικισμός. Βορειοανατολικά πάνω σε ράχη βρίσκονται τα ερείπια μιας κούλας, την οποία οι ντόπιοι την ονόμασαν Ρωμαϊκή κούλα «Παλιόπυργος».

Πήρε το όνομα Λαζάτες και αργότερα Λαζάτι από τον ιδρυτή του Λάζαρο, που ήταν και ο  αρχηγός της φάρας (Λάζαρος-Λάζος). Υπάρχει τοποθεσία με τοπωνύμιο «του Λάζου».

Οι μελετητές είναι της ιδέας ότι στον μεσαίωνα το χωριό ήταν τοποθετημένο 2 χλμ. ΒΑ της σημερινής τοποθεσίας, στο δρόμο των καραβανιών, που ερχόταν από το Ντερμίσι για την απάνω κοιλάδα της Πόβλας. Αυτό το επιβεβαιώνουν οι τάφοι από κεραμικά, που ανακαλύφτηκαν στο μέρος αυτό.

Πληθυσμιακή κατάσταση

Αναφέρεται το 1664 και το 1670 στους καταλόγους του μοναστηριού  του Αγέλαστου στην Άνω Λεσινίτσα, και το έτος 1750 σε μια πέτρινη πλάκα που βρέθηκε στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής   (πρέπει να είναι και το έτος της οικοδομής αυτής της εκκλησίας). Το έτος 1852 είχε 15 σπίτια και το 1896 είχε 35. Το 1896 είχε 30-35 οικογένειες. Σύμφωνα τις στατιστικές του 1913 το Λαζάτι αριθμούσε 200 κατοίκους, το 1927 είχε 212 και το 1937  αριθμεί 47

οικογένειες με 247 κατοίκους.

Οι κάτοικοι είναι ελληνικής καταγωγής και χριστιανοί ορθόδοξοι.

Σχολικό ζήτημα

Το 1880 άνοιξε Ελληνικό σχολείο. Τη σχολική χρονιά 1888-89 είχε 25 μαθητές. Κάηκε το 1912 από τον οθωμανικό στρατό και τους μισθοφόρους του.

Στην Έκθεση Σχολικού έτους 1928-1929 μετά σχετικών Πινάκων του εν Ιωαννίνοις Επιθεωρητού Σχολείων Βορείου Ηπείρου Αθανασίου Ναθαναήλ αναφέρεται: «Διδάσκαλοι 2. Γρηγόριος Μάσσιος, Έλλην κοινοτικός, τελειόφοιτος Γυμνασίου. Βασίλειος Παππάς, Έλλην κοινοτικός, τελειόφοιτος Σχολαρχείου. Το Σχολείον έχει 6 τάξεις, μαθητάς 87 εξ ων 56 άρρενες και 22 θήλεις. Η διδασκαλία γίνεται εν τη Ελληνική».

Στην καταγγελία για το κλείσιμο των ελληνικών σχολείων, προς το Δικαστήριον της Χάγης, υπέγραψαν οι χωριανοί:  Φώτος Κώτσιας, Σίτος Ζαρμπαλάς, Τσιώτης Κάτσης και Πύλιος Καραθάνος.

Στην Αναλυτική Έκθεση Σχολικού Έτους 1936- 1937 του εν Αργυροκάστρω Αλβανού Επιθεωρητού Ιδιωτικών (Κοινοτικών) Σχολείων της Μειονότητος Κολ Κότσι αναφέρεται:  «Τετρατάξιον μικτόν. Εγγεγραμμένοι μαθηταί: Αρρενες 41, θήλεις 10  με δύο διδασκάλους: Ιωάννης Γκιώνης, εκ Χιμάρας, απόφοι-τος ιερατικής σχολής. Παναγιώτης Παππάς, ελληνόφωνος, εκ Κακοδικίου Δελβίνου, απόφοιτος Εμπορικής Σχολής Ιωαννίνων. Οικογένειαι 47, κάτοικοι 247.  Βεβαιωθέντες κατά το 1935 φόροι εις φράγκα χρυσά: Οικοδομών 169, επί των ζώων 241. Οι κάτοικοι ασχολούνται με την γεωργίαν και κτηνοτροφία, ελάχιστοι δε μεταναστεύουν. Η οικονομική των κατάστασις πενιχρά».

Το χωριό στα μετέπειτα χρόνια

Οι Λαζατιώτες βοήθησαν στον Αντιφασιστικό Αγώνα. Κατατάχτηκαν στις παρτιζάνικες τσέτες 10 άτομα, ενώ ένα σημαντικό μέρος συμμετείχε στις επαρχιακές τσέτες. Στον πόλεμο σκοτώθηκαν 4 άτομα, ο Χρήστος Στέργιος ανακηρύχτηκε μάρτυρας.

Στα χρόνια της δικτατορίας εκτελέστηκαν ο Γιάννης Καραθάνος και η Θεοδώρα Πύλιου, ενώ φυλακίστηκαν οι: Σωτήρης και Φώτος Κυριαζάτης, Βαγγέλης Βασιλείου και Βαγγέλης Καραθάνος.

Η κυριότερη κατεύθυνση της οικονομίας είναι η κτηνοτροφία, η φρουτοκαλλιέργεια και τα σιτηρά.

Στα χρόνια του γεωργικού συνεταιρισμού άνοιξε  εμπορική μονάδα, 70% τελείωσαν  μεσαία και ανώτερη σχολή και ο αριθμός των κατοίκων έφτασε τους 300.

Στα χρόνια της μεταπολίτευσης και το χωριό αυτό άλλαξε ριζικά. Ανεγέρθηκαν καινούργια σπίτια και πολλά ανακαινίστηκαν. Είναι πολλοί αυτοί που ασχολούνται με την καλλιέργεια της ελιάς.

Στην Αθήνα οι Λαζατιώτες δημιούργησαν την Αδελφότητα των Λαζατινών και είναι δεκάδες οι νέοι και οι νέες που τελείωσαν ανώτερα σχολεία και Ιδρύματα.

(από συνεργάτη της ΣΦΕΒΑ στη Β. Ήπειρο)